Бугар(ка) по професија

Ако некој во последниве години постојано зборувал дека Македонија и Бугарија треба да си подадат рака, тоа сум бил јас. Често патувам на релација Скопје – Софија, летово бев на одмор во Сани Бич, а често ги посетувам и Банско, Боровец, Перник и други места во Бугарија. Токму тие искуства ме научија дека обичните луѓе, без оглед на националноста, најчесто имаат многу повеќе заеднички работи отколку што политиката сака да признае. Низ години сум сфатил дека нема лоши народи, туку лоши политичари кои од историските несогласувања и националните чувства создаваат омраза.

Но, понекогаш и трпението има граница. Случајот со Ива Михајлова повторно отвори прашања за односот кон правдата, одговорноста и начинот на кој националноста се претвора во политичко оружје. Бугарија стана новото Косово – прибежиште за луѓе кои се огрешиле пред законот.

Ќе почнам од најосновното: каде е сочувството за човекот што го загубил животот? Во целата јавна врева околу случајот, во одбраната на Михајлова и во реакциите што доаѓаат од бугарска страна, токму човечката димензија ризикува да остане во сенка. Пред да се отворат националните прашања, пред да се испратат политичките пораки и пред некој да се прогласи за жртва, мора да се покаже почит кон човековиот живот.

Ако постојат сомневања за одговорност, тие треба да се утврдат низ законска постапка. Ако некој направил прекршок или кривично дело, треба да одговара согласно законот. Но, зарем е толку тешко, паралелно со сите правни и политички расправии, да се изрази сочувство за семејството што изгубило близок?

Тука е суштината на мојата забелешка. Кога националната припадност ќе стане поважна од човечката трагедија, нешто длабоко не е во ред.

Случајот добива дополнителна тежина поради информациите дека Михајлова ја напуштила Македонија и заминала во Бугарија, и покрај околностите поврзани со постапката што се води во земјава. Правните факти, нејзиниот статус и можноста за евентуална екстрадиција треба да ги утврдат надлежните институции. Но, јавноста со право може да праша дали националната припадност се користи како штит од одговорност и дали во слични случаи важат исти стандарди за сите.

Токму затоа многумина се потсетуваат на случајот со Христјан Пендиков од Охрид. Не тврдам дека двата случаи се идентични во правна смисла, но постои сличност во начинот на кој националниот идентитет станува централна тема во јавната расправа. Наместо прво да се зборува за конкретните околности, фактите и одговорноста, дебатата лесно се претвора во уште една епизода од македонско-бугарскиот политички судир.

И така доаѓаме до изразот што одамна го користам: „Бугарин по професија“.

Не зборувам за луѓето што искрено се чувствуваат Бугари, ниту за нечие право на национално самоопределување. Тоа право не треба да биде предмет на ничие оспорување. Зборувам за појавата во која националниот идентитет се истакнува селективно, во моментот кога некому му е потребна политичка, институционална или медиумска заштита.

Кога идентитетот се користи како средство за притисок, кога личниот случај се претвора во национална кауза, а прашањето за одговорноста се потиснува зад знамињата и патетичните изјави, тогаш веќе не зборуваме за достоинство, туку за политичка инструментализација.

Во изминативе години гледавме и други случаи во кои луѓе тврдеа дека се соочуваат со ограничувања поради своето бугарско самоопределување. Но, секое такво тврдење мора да се провери низ конкретни факти. Ако некој навистина е дискриминиран, тоа треба да се докаже и санкционира. Ако, пак, националното чувство се користи како аргумент за политички поени, тогаш јавноста има право да го постави прашањето за мотивите.

Националноста не смее да биде ниту привилегија ниту алиби. Таа не треба да биде карта што се вади кога ќе затреба, а се остава настрана кога не носи корист.

И тука е одговорноста на бугарската држава и на нејзините политичари. Ако навистина сакаат добрососедство, треба да покажат дека правдата не зависи од пасошот, дека човечката трагедија не се користи за национална мобилизација и дека почитувањето на сопствениот идентитет не подразбира негирање на туѓата одговорност.

Зашто добрососедството не се гради со двојни стандарди, туку со искреност, емпатија и почитување на законот. А најмалку се гради кога секој проблем се претвора во нова причина за поделба.

За крај, ќе кажам само едно: најопасно е кога човекот го заборава сопственото достоинство за да стане туѓо политичко оружје. Или како што викаа нашите баби и дедовци: „полош од Турчинот е само потурчениот“.